На 28 јули 1914 година со нападот на Австро-Унгарија врз Србија започнала Првата Светска војна. Во почетокот српската војска имала значителни успеси успевајќи во повеќе наврати да ја отфрли огромната австро-унгарска армија во решавачките битки на планината Цер и реката Колубара. Централните сили сакајќи по секоја цена да го ликвидираат Балканскиот фронт успеале да ја придобијат Бугарија на своја страна ветувајќи и дека по завршувањето на војната ќе и ја отстапат цела Македонија и Србија од реката Мачва. Бугарскиот цар Фердинанд Саксокобуршки раководејќи се од големобугарските цели ја вовлекол Бугарија во војната.

 

На 14 октомври 1915 година бугарскиот кнез Фердинанд со специјален манифест и објавил војна на Србија по што уште истата ноќ бугарските армии тргнале во офанзива. Во составот на бугарската армија биле вклучени голем број Македонци од многубројната македонска емиграција во Бугарија. Од нив била формирана познатата 11-та македонска дивизија под команда на мајорот Петар Дрвингов од Кукуш. Покрај тоа голем број Македонци биле регрутирани во диверзантските чети на Тодор Александров.

 

Територијата на општината Македонска Каменица била окупирана од II- та бугарска армија со која командувал генерал Георги Тодоров. Оваа силна формација (90 000) војници добила задача да ја заземе цела Македонија, да го заштити беломорскиот брег и границата кон Грција. Четвртата колона од оваа армија уште првиот ден успеала да ги заземе овие краеви. Веднаш по окупацијата се пристапило кон воспоставување воено-административна власт. Ништо подобри кон македонското население не биле ни бугарските војници. Биле вршени големи реквизиции на храна и добиток без да им се плати на сопствениците, а машкото население било регрутирано во бугарската армија и носено да се бори на Солунскиот или Македонскиот фронт каде гинело за туѓи интереси. Сето тоа довело до масовно дезертирање на војниците од фронтовата линија но и до бегање по разни места за да се одбегне регрутацијата. За да го заплаши населението и за да ја одржи дисциплината на потребното ниво, бугарската воена команда формирала “преки воени судови” кои по кратка постапка ги стрелале фатените воени дезертери.

 

По пробивот на Солунскиот фронт и претрпената воена катастрофа Бугарија повеќе немала никаков избор. На 25 септември 1918 година Министерскиот совет донел одлука да се бара примирје од сојузниците. Истиот ден во Солун пристигнала бугарската воена делегација предводена од ресенчанецот Андреј Љапчев, тогашниот воен министер на Бугарија. Делегацијата била примена од францускиот генерал Франш Д' епре, главниот командант на сојузничките сили на Солунскиот фронт.

 

Преговорите биле водени во Солун и на 29 септември 1918 година било потпишано Солунското примирје за прекратување на војната кое во суштина претставувало капитулирање на Бугарија.

 

Каменица во периодот од 1919 до 1944 година

 

По завршувањето на Првата светска војна Вардарскиот дел на Македонија влегол во границите на новоформираната држава Кралство на Србите, Хрватите и Словенците. Во ова државна творба, во која влегле пет формирани нации но, која според нејзиното уставно устројство била декларирана како еднонационална, односно дека во неа живее еден троимен народ српско-хрватско-словенечкиот, а во која не било признаено ниту споменато постоењето на другите, меѓу кои и на македонскиот народ, поголемиот дел од власта бил во рацете на српските политичко-воени-полициски власти коишто ја спроведувале големосрпската политика на српската династија Караѓорѓевиќ и на српските граѓански партии.13

 

Веднаш по завршувањето на војната во регионот на Источниот дел на Македонија новата власт вршела масовни тероризирања на месното население. Биле вршени масовни апсења и претепувања на лицата кои во време на војната помеѓу 1915 до 1918 се бореле на страната на бугарската војска. Властите тие лица ги нарекувале “бугарски комити” и со нив се однесувала многу сурово.

 

За да ја обезбедат граничната линија, српските власти започнале со утврдување на границата и изградба на голем број караули.

 

Погранична Караула

 

Сл. 9 Остатоци од српска погранична караула во близина на врвот Руен

 

До денешен ден се зачувани остатоците од некои од тие воени објекти кои биле градени со бесплатна работна рака од тамошното население. Границата била обезбедувана на тој начин што долж граничната линија била поставувана жица на која биле поставувани ѕвончиња или кучиња кои требало да алармираат ако некој илегално би се обидел да ја премине границата. Во долините на граничната линија биле копани длабоки јами и ровови во кои биле набивани заострени колци на кои требало да се набодат илегалните минувачи.

 

Веднаш зад воените објекти следувале жандармериските станици. Такви испостави биле отворени во Костин Дол, Косевица, Каменица и Саса со испостави во Цера и Дулица. Жандармериската станица во Каменица била сместена во објектот во кој денес се наоѓа современата полициска станица и во својот состав имала 4 жандари, писар и посебен службеник кој ги водел деловодните книги. Караулите и станиците имале голем број на војници и жандари, но и покрај тоа за што поуспешно да го спроведуваат големосрпскиот хегемонизам и да го спречат навлегувањето на чети од Бугарија, српските власти организирале посебни ударни чети од месното население. Ваквите контрачети биле меѓу народот биле познати како “црни чети”. За таква намена служеле четите на Ѓорѓи Димитров од Тодоровци и Јанко Помако од Цера.

 

Стравот на српските власти доаѓал од фактот што народот од овој крај одлично се сеќавал на т.нр “прво” српско 1913-1915 и на разни начини се борел против истата. Освен тоа постоела реална опасност за возобновување на формите на отпор против српската власт во тој момент од страна на Македонците кои веќе биле пребегани во Бугарија но и до активирање на незадоволството на локалното македонско население. Во тие рамки, српските власти гледале голема опасност и од дејствувањето на четите на ВМРО на Тодор Александров и Александар Протогеров, кои поради отпорот на народот против србизацијата на овој регион, нашле погодна почва за своите четнички вооружени акции.14

 

Сепак и покрај сите преземени мерки на обезбедување не можело да се спречи навлегувањето на” автономистичките” чети на Тодор Александров.

 

Уште во пролетта 1920 година Тодор Александров и Александар Протогеров навлегле со вооружени чети во Вардарскиот дел на Македонија и тоа најпрво во Осоговските планини. Во првите години четите кои преминувале во Македонија биле составени од 20 до 30 комити. Во март 1924 година со решение на Тодор Александров нивниот број се намалил на дванаесетина, заради поефикасно маневрирање и опасноста полесно да бидат откриени од државните воени и полициски сили, а особено да не се изложувало населението на опасност и да не се давале непотребни жртви.15

 

Четата на Тодор Александров

 

Сл. 10 Четата на Тодор Александров

 

Во близината на селото Цера во месноста Милев Камен била организирана стражарница, од која четниците на Александров го следеле движењето на српските воено-полициски сили на тој дел од теренот. Стражарницата била изградена во недостапно место, добро камуфлирана и одлично опремена со оружје за одбрана.

 

Покрај тоа во периодот од 1920 до 1923 година во таа месност биле изградени и две мали куќички во кои престојувал Тодор Александров и неговите војводи. Такви две имало во маалото Кукли. За истата цел биле користени куќите на Наум Митев и Цена Христова од Бизиково, мало селце сместено во подрачјето на пространа дабова шума во ридест стрмен терен испресечен со длабоки долини и високи карпи. Централната скривница за Организацијата ја изградиле селаните од Дулица и истата се наоѓала во месноста Пашков Камен. Од селото Дулица, Александров назначил и двајца војводи од локалното население. Тоа биле Димитар Медарот и Харалампие Златанов алијас “ Шарен Ампо”. Последните биле задолжени да ги рашират краците на организацијата и да формираат одреди на селска милиција.

 

Во март 1921 година, поради се поголемото навлегување на комитски чети, повторно се актуелизирало прашањето за заштитеноста на границата кон Бугарија. Началникот на Брегалничкиот округ, Радивој Јовановиќ, по извршената инспекција на границата, заклучил дека огромни простори кон бугарската граница биле незаштитени, преку кои можело да помине не само комитска чета тука како што истакнал началникот цела дивизија. Тој понатаму вели дека бил мал бројот на пограничните стражари а и на жандарите. Од тие причини тој се залагал да се зголеми бројот на подвижните (крстаречки) единици а и да се формираат коњанички чети. По повод новите комитски напади во мај 1921 година биле засилени сите жандармериски станици и воени одделенија. Поради потребата од повеќе жандарми, Министерството за внатрешни работи на Кралството СХС во спогодба со воениот министер регрутирало околу 2000 нови жандари од редовите на војската кои биле испратени во “јужните краишта”.

 

Се почестите судири на жандармеријата и војската на Кралството со комитските чети, ја принудиле власта во јули 1922 година, да ја засили Вардарската дивизиска област со уште поголеми сили. Така подрачјата во кои спаѓале: Крива Паланка- Царев врв- Саса- Каменица- Драмче- Царево Село- Панчарево- с. Црник- Пехчево- Берово- Босански Кол- Ново село биле првата линија на разместување и одбрана. Во селата Саса, Каменица и Драмче имало еден батаљон од ЏВИ-от пешадиски полк вооружени со најсовремено оружје.

 

Овие податоци ни говорат дека во Вардарскиот дел на Македонија посебно во нејзиниот Источен дел владеела вистинска воена состојба.

 

За спречување на комитските акции во Вардарскиот дел на Македонија, режимот на Кралството СХС се борел со сите расположливи средства. Биле распишани големи награди за фаќање на водачите и војводите на ВМРО. За воведување ред и мир во Источна Македонија биле распоредени околу 35 000 војници, жандарми, граничари и четници, а од вкупно 17 000 жандарми колку што имало во Кралството 12 000 биле распоредени во вардарскиот дел на Македонија.16

 

Покрај многубројните воени и жандармериски единици, државните власти на Кралството СХС, во септември 1923 година во Штип формирале “Здружение за борба против бугарските бандити” за вооружена теренска борба против четите на ВМРО. Нивниот број изнесувал околу 20.000 вооружени луѓе под команда на стари српски четници и активни офицери, меѓу кои биле и бившите војводи на ВМРО, Григор Циклев, Стојан Мишев и Мите Соколарски.

 

Покрај судирите со српските сили, на ова подрачје се случувале и меѓусебни пресметки помеѓу Александров и неговите противници. На 5 октомври 1921 година во близината на селото Саса бил разоружан и убиен кратовскиот војвода на ВМРО, Дончо Ангелов. Овој војвода отпрвин бил голем приврзаник и близок соработник на Тодор Александров а подоцна негов голем противник. Ангелов сметал дека требало да се свика конгрес на организацијата, да се изработи план за идната активност и да се избере нов ЦК на ВМРО, бидејќи години наназад составот на ЦК бил спорен поради фактот што Организацијата дестина години немала одржано Конгрес. Со цел да се надминат меѓусебните недоразбирања, кратовскиот војвода по добиената покана од Александров се упатил кон селото Саса со 4 четници придружба каде лично се сретнал со Александров. Кратко време по средбата бил фатен и разоружан од четниците на штипскиот војвода Иван Јанев- Брло, изведен надвор од селото и ликвидиран. Раководството на ВМРО ова убиство го оправдувало со разбојничката активност што според нив овој војвода ја преземал врз македонскиот народ од тој крај.

 

Со цел да го држи населението настрана од ВМРО и да го спречи да им дава храна, засолниште и информации на четите, српската власт преземала големи воени рации. Во еден извештај од 16 август 1923 година одговарале за комитска организација четворица луѓе од Саса, двајца од Косевица и еден од Дулица.

 

Во сличен извештај од 10 јануари 1924 година се даваат податоци дека од тој крај биле притворени и одговараат по Член 1 и 2 од Законот за заштитан а државата 13 селани од селото Дулица, 11 од Саса, 7 од Каменица, 4 од Цера и 3 од Косевица.

 

Интересно е да се спомене дека и контрачетниците и четниците на Александров најпрвин се грижеле за задоволување на своите потреби а за другото многу не им било грижа поради што локалното население и едните и другите ги нарекувало кокошкари. Во овој временски период бил зголемен бројот на “црните чети” предводени од Илија Пандурски, Дане Црнилишки, Христо Умленски, Мите Суџукаро и други во походи против месното население.

 

Овие контрачети не оделе толку многу во потера по четите на ВМРО, колку во походи за тепање, силување и ограбување на населението. Во голем број случаи како да постоел џентлменски договор за ненапаѓање помеѓу жандарите и четите на Александров и неговите најблиски соработници и војводи. Постарите мештани раскажуваат дека имало случаи кога некој селанец имал слава на честење да доаѓаат и српските жандарми и четниците на ВМРО. Иако и едните и другите знаеле за меѓусебното присуство до отворени судири не доаѓало ,затоашто едните биле сместувани на едниот а другите на другиот крај од куќата. Откако добро ќе се нагостеле си заминувале едни од други. Но судирите не биле избегнувани секогаш. Во овие борби за туѓи интереси имало и случаи кога брат брата убивал. Така во јули 1924 година во еден жесток судир помеѓу српските потери и Кочанската чета, во атарот на село Калиманци бил ранет Илија, помладиот брат на Шарен Ампо од Дулица. За пробивање на обрачот со тешко ранетиот комита кој не можел да оди не можело да стане збор па затоа Шарен Ампо според стариот суров ајдутски обичај го убил братот Илија. Има и една друга непотврдена верзија која ја пренесувам а која е земена на 27 јули 2010 година од мојот дедо Блаже Митевски. Имено според кажувањата на неговите соселани кои биле директни сведоци на времето во кое дејствувал Шарен Ампо тој го убил својот брат Илија заради тоа што последниот лично го предал. Имено Илија бил фатен од српските жандарми и војници и бил приморан да ги одведе до местото каде се криел Шарен Ампо во шумите околу Дулица. Илија тргнал со молба да го убеди својот брат да се предаде бидејќи е опколен од сите страни. Шарен Ампо му дозволил да се приближи стрелајќи му во главата со зборовите: “ така завршуваат предавниците” и започнал жестока борба со српските единици со стрелба од своето оружје и фрлање на бомби. Гледајќи дека не постојат никакви шанси сам да се пробие низ обрачот со последната бомба се разнел себеси. Ова се случило во 1927 година. За жал не постои фотографија од нив или некој нивни потомок затоа што со смртта на браќата згаснала и нивната лоза.

 

За што поефикасно спротиставување на четите на ВМРО, српските жандарми и офицери наименувале кметови кои требало да бидат нивни доушници и информатори. Така во 1924 година за кмет на селото Дулица бил наименуван Јован Петровски од маалото Догриите. Неговата задача била да ги одвраќа селаните од ова село да им помагаат на четниците на ВМРО, да не се вклучуваат во нивните редови, како и да прифаќаат да служат во српската војска. Наскоро го стигнала “долгата рака” на ВМРО. Тој бил грабнат од четниците на организацијата и одвлечен во месноста Китка во атарот на Горна Цера каде бил заклан од вториот војвода на ВМРО од овие краеви, Димитар Медарот. Потомците на овој несреќен човек до денешен ден живеат во истото село. Димитар Медарот подоцна се приклучил кон крилото на Ванчо Михајлов и станал атентатор над неговите идејни противници.

 

На 4 март 1930 година бил убиен истакнатиот протоѓеровист и уредник на весникот “Вардар”, Васил Пундев од страна на атентаторите Димитар Медарот и Никола Стаменов. По убиството на Пундев, за првпат Иван Михајлов бил обвинет за непосреден извршител, а директните убијци биле осудени на 15 години затвор.17

 

Никола Пашков Бачов од селото Дулица бил убиен од родениот брат Вангелија, затоа што одбил да пребега со него во Бугарија. Како доказ пред четниците дека брат му навистина е мртов им ги покажал мустаќите заедно со месото.

 

На 30 декември 1924 година во Штип бил убиен Стојан Мишев, кој по откажувањето од ВМРО преминал во српска служба и станал еден од најважните раководители на “Здружението за борба против бугарските бандити”. Атентатор бил Кирил Глигоров Ќелешов а атентатот го извршил по налог на ВМРО. Веднаш по овој настан успеал да побегне од градот, стигнувајќи речиси до границата со Бугарија. Поминувајќи низ селото Костин Дол бил забележан и предаден од некој селанец на 8 јануари 1925 година. По престрелката што јаи мал со српската потера, откако ја потрошил целата муниција бил фатен и донесен во штипскиот затвор, а на 30 август 1925 година бил егзекутиран со стрелање. Додека сеуште се наоѓал во затворот “долгата рака” на ВМРО уште еднаш сурово пресудила. Имено селанецот Стоил Шанкев кој го извршил неговото предавство на српските власти бил фатен и ѕверски убиен. Ова покажува дека ни најмалку милостиви не биле ни војводите и четниците на ова организација. Нивните судови донесувале одлуки и по брза постапка ги ликвидирале од нив “ осудените”. А биле судени тие што ги сметале како нивни непријатели.

 

Со државен удар, кралот Александар на 6 јануари 1929 година го суспендира уставот, ја распушти Народната скупштина и самиот себеси се прогласи за ,,носител на сета власт во земјата,,.18

 

Диктаторскиот режим воспоставил бел терор, кој добил вонредна жестина и широки размери во Македонија. Во рамките на предвидената администартивно-територијална распределба на државата кон крајот на 1929 година, била образувана Вардарска бановина во која покрај Вардарска Македонија биле опфатени делови од Јужна Србија и Косово. Тогаш било променето и името на државата, која од ,, Кралство на Србите, Хрватите и Словенците,, се преименувала во “Кралство Југославија”.

 

За прв бан на Вардарската бановина бил наименуван Жика Лазиќ, долгогодишниот началник на одделението за јавна сигурност и од 1928 година помошник-министер за внатрешни работи на кралската влада. Неговото поставување за бан на Вардарска бановина наедно значело дека ,,ред и мир,, во јужните краеви може да спроведе само испробана цврста рака и населението да се држи во покорност само со полициски камшик.19

 

По распуштањето на ВМРО во 1934 година, српските власти конечно можеле да здивнат. Нивната дејност била насочена кон создавање разни националистички организации и организирање училишна мрежа во која децата требало да бидат воспитувани во српски дух.

 

За да ја подобри состојбата со учители во Вардарска Македонија, власта давала посебни бенефиции за оние кои биле на работа во потешките места. Така со законот од 1923 година, учителите кои биле на работа во “Јужна Србија” за една година учителствување им се признавале две години пензија. И покрај тоа интерест за учителска работа во овие предели бил многу мал. Работата на учителите од другите краеви на Кралството била отежната поради имотни и други причини. Многу од назначените учители работата во овие предели покрај бугарската граница ја сфаќале како “работа длабоко во Сибир”. Со сигурност може да се тврди дека во тоа време во овие места работеле основни училишта во селата Каменица, Саса и Цера.

 

На 6 април поради одбивање да се приклучи кон Тројниот Пакт, Кралството Југославија од сите страни било нападнато од силите на Хитлеровската коалиција. Согласно претходно постигнатиот договор Вардарска Македонија до Групчин и Охрид и припаднале на Бугарија. Наскоро била воспоставена бугарска окупациона власт, а сите институции на системот биле заменети со бугарски.

 

Најзначаен настан за ова подрачје од Втората светска војна е Пролетната офанзива и маршот на Осоговската ударна група која поминала низ овие предели. Во екот на најголемите борби била ранета народната хероина Вера Јоциќ.

 

Исцрпена од тридневното талкање низ планинските усои и падини, Вера тој прекрасен лик на борец, кој умееше да ја освои љубовта на борците, го вгради својот живот во слободата на нашата земја. Па и ако умре, таа виде дека по неа остануваат илјадници други. Некое далечно ехо ке пристигне во нејзината свест, која полека се губеше, ќе пристигне како визија зборот на поетот соборец:

 

... Ако куршум младост ти зграби,

 

Немој да жалиш, немој да тажиш

 

Огнени очи не ќе ти свенат:

 

илјади срца со жар ќе полниш,

 

илјади борци в борба ќе кренат.

 

Поетот ја доживува ова болка како своја најтешка загуба, која ќе остане длабоко врежана во неговото сеќавање:

 

А утринта кога зрив чела ни спраши,

 

       Ти не беше веќе в редовите наши.

 

         Но скипеа борци со одмазда жолчна.

 

         Развиореа сите со твојата сила,

 

         Ко елени брзи и лесни ко птица.20

 

Во нејзина чест КУД од нашиот град го носи нејзиното име, а во 1985 година во градскиот парк во Македонска Каменица свечено била откриена бистата на ова жена херој, дело на академскиот скулптор Томе Серафимовски.

 

Споменикот на народниот херој Вера Јоциќ

 

Сл. 11 Споменикот на народниот херој Вера Јоциќ (1923-1944) во градскиот парк во Македонска Каменица

 


13.Бранко Петрановиќ Југославија 1918/1984, Београд 1985, 177

14.Списание Историја год.ЏЏЏИЏ… 122

 

15 .Група автори Златна книга, 100 години ВМРО, Скопје 1993 стр. 163

 

16.Златна книга... 164

 

17.Виолета Ачкоска, Никола Жежов ,, Предавствата и атентатите во македонската историја,, Скопје 2004, стр. 293

 

18.ИНИ Историја на македонскиот народ книга трета, Скопје 1969, стр. 69

 

19.Ибид 72

20.Народни херои од Македонија, Скопје 1973, стр. 167

 

Не постои друг историски процес кој оставил такви далекусежни последици врз судбината на балканските народи како периодот на турското освојување и полумилениумското владеење со овие простори. Османлиските освојувачи како незапирлива лавина една по една ги збришувале некогаш моќните средновековни балкански држави и воспоставиле нов поредок во овој дел од светот. Со тоа над Балканскиот Полуостров се надвиснал периодот на темната турска ноќ олицетворена во еден нов феудален систем, зацврстена со каноните на шеријатот, поставена врз огромната ударна моќ на османлиската армија а пред се со наложувањето на една многу поинаква култура, институции и инородната за балканските народи вера, исламот.

 

За жал не постојат повеќе пишувани податоци кои се однесуваат директно за овој крај и тоа за периодот од првите векови од отоманското владеење со овие краеви. Сепак од султанските наредби за околните градови и регионот и со внимателна историска реконструкција на настаните можеме да утврдиме дека животот на населението од ова територија бил доста тежок. Од материјалните остатоци со сигурност е утврдено дека рударството на Осоговските планини замрело а истотака исчезнале и населбите кои се наоѓале покрај патиштата. Населението се повлекло повисоко во планините каде пред се се занимавало со сточарство и делумно со земјоделство, бидејќи суровите планински услови а и бонитетот на земјиштето не дозволувале оваа примарна гранка да се развие во задоволителна мера.

 

Во административен поглед овој крај бил во составот на Ќустендилскиот санџак, додека во црковен поглед бил во составот на Охридската архиепископија, а потоа под јурисдикција на Пеќската патријаршија од нејзиното обновување во 1557 година па се до укинувањето во 1766 година.

 

Каменица како населба се споменува во еден од турските пописни дефтери на Отоманската држава а кој се однесува на периодот од 1570-1572 година. Во него се наведува дека Каменица имала 80 христијански семејства и 59 неженети. Во селото имало 5 воденици и 10 валевици за валање на волнени производи со кои тогаш се служело месното население.

 

Поделбата на Македонија на санџаци

 

Сл. 3 Поделбата на Македонија на санџаци од XV до XVII век

 

Немаме многу податоци дали била развиена дејноста на препишување црковни книги но затоа со сигурност се знае дека првиот македонски печатар е од овие краеви. Станува збор за Јаков од Камена Река. Потекнувал од свештеничко семејство. Во обновената печатница на Божидар Вуковиќ отпечатил часослов на црковнословенски јазик (1566) украсен со илустрации, знаменца и вињети. Еден добро зачуван примерок има и НУБ ,, Климент Охридски,, во Скопје.7

 

Сл. 4 Часословот на Јаков од Камена Река

 

Во записот тој за себе вели: “ По заповед и по провидение на великиот бог наш Исус Христос се потрудив за овие печатени (јас) недостојниот и најмалиот меѓу луѓето Јаков, бидејќи се грижев од многу време и години за ова работа по светите книги. Излегов од Македонија, татковината моја, и дојдов во западниве земји близу до стариот Рим, во град Венеција, и таму ги затеков старите калапи на војводата Божидар кај неговиот син Винченцо од многу старо време се печателе и почнав да ги печатам овие мали книги: часословите, сите годишни собори од месец септември до месец август, тропарите, катадневните кондаци, вечерните псалми, утренија и сите часови по ред, и светиот убрус, и кириловата паскалија, и параклисот богородичен, и целата катависија, и словата за сите години, и песните Мојсееви, сето ова го составив за секаква потреба. Поради ова го молам господа бога да ми помогне на ова работа што почнав да ја пишувам.

 

А јас, Јаков, родум и со татковината бев во полите на ОсоговскаПланина, близу Ќустендил од местото Камена Река, од поповски и виден род во тие места уште од стари времиња. И ако нешто згрешив со раката или со јазикот, грубо или неисправно, ве молам сите вас и ви коленичам да ми простате...

 

Почнаа да се печатат овие книги во годината седум илјади и седумстотини и четири (1566) мај петнаесетти, а завршија на 30 август во многу особениот град Венеција.”8

 

Во првите налети Турците воделе сметка да не го предизвикуваат локалното население, бидејќи им требала сигурна позадина дури ги воделе нивните освојувачки кампањи низ Балканот. Меѓутоа по целосното загосподарување на Балканскиот полуостров во времето на Сулејман Величенствениот дошла до полн израз суровоста на отоманското владеење. Периодот на ЏВИИИ век кога дошло до криза во Османлиската империја во сите сегменти, дошло и до зголемување на даноците, разни форми на репресалии и пљачкосувањата на разни башибозучки орди што допринело до тоа да се појават пасивни и активни форми на отпор. Активниот отпор бил изразен преку ајдутството. До ден денешен во атарот на селото Саса опстојува еден планински извор познат како “ Ајдучка чешма” нем сведок на едно поминато драматично херојско време.     Особено силни репресалии населението од овие краишта доживеало по крвавиот крај на Разловечкото востание (1876), а посебно по Руско-турското примирје (3 март 1878 год. Сан Сантефано) и престанувањето на двомесечната слобода на Пијанец. Пред страв од турската одмазда еден дел од населението се повлекло преку границата и се населиле во Ќустендил, Бугарија.

 

Кај Владимир Караманов наоѓаме податоци дека од овие краеви во Бугарија се префрлиле:

 

  1. Дулица 2 семејства со околу 12 души
  2. Моштица 1 семејство со 4 души
  3. Косевица 1 семејство со околу 7 души
  4. Каменица 1 семејство со околу 7 души

 

Во најголем број овие несреќни луѓе заедно со маса други бегалци од Малешевијата и Пијанец во Ќустендил се населиле во населбите “ Велбожд” и “ Тополница”. Доселените од овие краеви работеле како наемни работници надничари потоа занаетчии итн. Еден дел од овие работници со својата трудољубивост, чесност и бистрина предизвикувале восхит кај тамошното население. За жал оние кои останале на своите родни огништа во вистинска смисла на зборот го почуствувале турскиот гнев.

 

Некои Турци од село Калиманци, Кочанско отишле во с. Дулица, го убиле Петар Златков и му го зеле житото од амбарот. По неколку дена во истото село дошол Шабан ага од Кочани со група Турци и отседнал кај семејството Дамјанови кои имале слепо 17 годишно девојче. Безмилосниот ага немал ни срам ниту грев, па посегнал по девојчето. Нејзе ја силувал а татко и го убил. По десет дена истиот силеџија се вратил во селото со 135 души придружници и ги убиле во нивниот дом Стојко и жена му. Селанецот Стојан Петров го врзале за гредите во куќата, обесен со главата надолу и ја запалиле куќата. Странските патеписци кои поминувале низ овие краеви ни оставиле многубројни вакви потресни сведоштва.

 

По формирањето на МРО (23 октомври стар стил, 4 ноември 1893 година нов стил) во Солун и ширењето на нејзините ќелијни јадра населението од овие краеви го продолжиле духот на слободарските традиции.

 

Имено во 1896 година, како задграничен претставник на организацијата во Софија, Гоце Делчев го организирал кочанскиот канал кој поминувал преку подрачјето на денешна Македонска Каменица. Овој канал поминувал преку клисурите на селото Саџеник за Саса, а од таму за Кочани. Главниот пункт бил во селото Саса а најпознат курир дедо Ампо од Саравското маало. Во 1901 и 1902 година во Саса имало складиштен а Внатрешната организација. Во ова село престојувале четите на Аргир Манасиев и Маказлиев. Во ноември во истото ова село отседнала четата која била позната како Кочанска чета. Делчев во таа чета го испратил и Ефрем Георгиев со неговите четници, а подоцна таму отседнувал и војводата Сава Михајлов со својата чета.

 

Иако во времето на Илинденското востание на ова подрачје немало директни судири помеѓу востаничките чети и турскиот аскер, по востанието имало судири помеѓу четите кои по крвавиот крај на востанието се враќале назад кон Бугарија. Од друга страна турската власт знаејќи за овие патишта постојано ги контролирала и држела мобилни единици на теренот. Така при една проверка во месец јули 1903 година, турските војници во близината на селото Саса откриле еден склад со пушки, муниција и 360 кг динамит. Тоа не било случајно бидејќи преку каналот Саженик- Саса, Павел Шатев пренесувал експлозив за Солунските атентатори. Последните количини динамит успешно биле пренесени по релацијата Ќустендил- Кочани-Велес-Солун. Во Кочани го прифаќал Тодор Александров.9

 

Откривањето на ова голема скривница со оружје им била добредојдена на турските власти да преземат различни

 

Сл. 5 Клисурите кон селото Саженик

 

мерки на репресија врз населнието. Во една таква акција учествувале лично мудурот на Царево Село, Хабиб ага и офицерот Мехмед ага со полициска придружба за проверка на овие села. Голем број од селаните бегале во планините или преку границата во Бугарија. Но уште поголем бил бројот на оние кои биле изложени на терор и измачувања. Покрај другите од таквите измачувања починал Коце Стојков од село Цера. По завршувањето на востанието имало неколку судири помеѓу четите кои се повлекувале кон Бугарија од востаничките реони од западна Македонија и турските единици.

 

Најжестокиот судир се одиграл помеѓу четата на војводата Христо Чернопеев со турскиот аскер во атарот на селата Косевица и Костин Дол.

 

Сл. 6 Четата на војводата Христо Чернопеев

 

Овој судир бил одличен повод за масовно насилство врз населението од овие сиромашни краеви. Нервозни што и покрај сите напори не успеале да ја уништат четата, турските војници сиот свој бес и омраза го истуриле врз мирното население. Така во с. Косевица влегле во куќата на Здравко Димитров кој имал 7 члена во семејството, му ја ограбиле куќата и му ги силувале двете ќерки и двете снаи. Биле ограбени и куќите на Ѓорѓи Цветков и Насе Петров а на Арсо Симонов кој имал 8 члено семејство, турските војници му одзеле 30 овци и 20 говеда и му ја силувале жената. На Стоица Миленов му биле одземени 10 овци и целата покуќнина. Во Костин Дол на Коста Јанчев со 7 члено семејство му зеле 16 овци, 2 говеда и целата покуќнина. На Сокол Спасов, Велин Костадинов и Ѓорѓи Цветков им зеле по 20 овци, 10 говеда, 3 кошари пчели, по 10 оки масло итн. Во Луковица на Начо Димитров со 7 члено семејство наполно му го ограбиле имотот.

 

             Насилниците му го напаѓале највредното на сиромашното македонско население. Им го ограбувале тешко стекнатиот имот во тие сиромашни ридско-планински села, им го земале добитокот кој им служел за обработка на земјата, за пренесување товар, исхрана итн. Не помала болка за семејствата а особено за женскиот свет бил процесот на насилно потурчување. Така во предвечерието на Балканските војни од с. Цера била грабната Петрија Велинова и потурчена во село Ѕвегор, Царево Село (ден. Делчево). Од истото село била потурчена и Вана Стаменкова. Исмаил ага од Кочани ја грабнал и ја потурчил Ѓурѓена Захариева од Саса. Имало потурчени жени и од Костин Дол, Моштица и од Тодоровци.

 

             Последните години од турското владеење во Македонија се карактеризираат со криза во сите сегменти на економскиот и општествено-економскиот живот. Насетувајќи го својот неминовен крај, Османлиите преземале засилени мерки за утврдување на граничната линија кон Бугарија. Така во Каменица, Саса, Цера, Косевица и Тодоровци биле отворени воено полициски станици. Во село Косевица била изградена касарна со 5 одделенија регуларна турска војска. Непосредно пред Балканските војни поголем број граѓани од овие области биле жртви на самоволијата на полицијата, војската и башибозуците.

 

Од Цера, Гоце Ѓергински и син му Јованчо биле убиени во месноста В'чкова маала. Неговиот помал син бил убиен во месноста Крива нива. Ампо Овчаров од Луковица бил мачен а потоа обесен во Пехчевскиот затвор. Од Дулица, Ѓошо Јуруков со уште двајца селани од маалата Црвениките во присуство на семејството и насобраните селани биле избодени и заклани од турските заптии. Од Турци разбојници во Саса биле убиени Гоше Каменаров и син му Станоја. Од Моштица на Моне Захариев, разбојниците му ги скршиле рацете а потоа го боделе со дрвено шило.

 

18 октомври 1912 година, со објавувањето на Војна од страна на Србија, Грција и Бугарија на Турција започнала Првата балканска војна.

 

Македонското население со големо воодоошевување масовно се вклучувало во редовите на балканските армии, сметајќи дека е дојден часот за ослободување од пет и пол вековното турско ропство и формирање на своја независна држава. Сигурно дека ентузијазмот ни оддалеку не би бил толку голем кога би ги знаеле вистинските намери и цели на здружената балканска воена алијанса против отоманските поробувачи.

 

Овдека се одиграл и еден немил настан кој бил во потполност спротивен со целите и етиката на христијанската вера, силата на простувањето и заедничкиот соживот. Дел од населението од ова територија со сета жестина се нафрлил врз турското население сакајќи да им вратат мило за драго за сите нанесени болки, страдања и понижување во изминатиот временски период. Во овие крвави пирови особено предничел Крив Манчо од с. Дулица кој организирал невиден колеж над турското население од соседното село Калиманци, притоа не жалејќи ги ниту малите деца.

 

Христијанските сојузници во оваа војна се покажале спрема Турците како варвари и дивјаци. Тие веднаш ги заборавиле високите и благородни идеали поради кои тргнале во војна и се претвориле во обични пљачкаџии и разбојници. Можеби за 100 години турската управа во Македонија не им направила на христијаните толку неправди колку што христијанските завојувачи им направиле на Турците за еден месец.10

 

Во I-та Балканска војна, Каменичкиот крај влегол во составот на “Македонското воено губернаторство” на чие чело се наоѓал бугарскиот генерал Иван В'лков. Од друга страна ова губернаторство било поделено на окрузи, а тие на околии и општини. Каменица и околните населени места влегле во составот на Царевоселската околија во рамките на Штипскиот округ. Спротивно на меѓународното воено право и усвоените конвенции за окупираните подрачја, окупаторските армии започнале со регрутација на локалното население.

 

Малку биле овие нови несреќи и страдања кога на 29 јуни 1913 година започнала II-та Балканска војна, кога Бугарија започнала ненадејна воена акција против своите довчерашни сојузници Србија и Грција за поделба на Македонија.

 

Населението од овој крај сакало или не сакало било директно ангажирано на фронтот. Од него се земала храна за војниците, се барало згрижување на ранетите, му се уништувале посевите итн. За време на Српско-бугарската војна пљачката била неверојатна. Каде минала војската не оставила ништо: народот останал без никаде ништо. Во тој поглед особено се истакнале браќата Црногорци. Нивните постапки најдобро можат да се објаснат со стиховите на Његош кои гласат: “ Па опусти земљу свуколику, ка скакавац што земљу опусти11

 

Највеќе настрадало селото Цера, кадешто населението буквално немало веќе што да јаде.

 

Една од најкрвавите битки во Втората балканска војна се одиграла во месноста Говедар кој се наоѓа во атарот на селата Цера, Дулица и денешната населба Македонска Каменица. Од едната страна се наоѓале српските и црногорските војници, а од другата бугарските. После жестоката артилериска канонада биле преземани силни јуриши со бајонети кои преоѓале во безмилосни борби гради во гради. По тие крвави борби со бајонетите, српските и црногорските војници се повлекувале преку реката Брегалница која била многу надојдена од обилните врнежи, па затоа биле приморани да ја преминуваат реката таму кадешто коритото било најтесно. За полесно да ја преминат реката се фаќале под мишки и во низа правејќи човечки синџири.

 

Во повеќето случаи збеснатата матна вода ги кинела низите и војниците масовно се давеле во неа. Коските на дел од загинатите војници биле соберени и денеска се чуваат во спомен костурницата во подрумот на училишната зграда во селото долна Цера.

 

Сл. 7 Поглед на училишната зграда во село долна Цера

 

       Војната била безмилосна. За тоа како едната страна се однесувала кон другата, а посебно каков бил нивниот однос кон месното население, доволно податоци има во извештајот на Карнегиевата комисија§ за Балканските војни.

 

Сл. 8 Спомен костурницата на загинатите војници во Втората Балканска војна во селото долна Цера

 

Меѓутоа особено потресни сведоштва за тој безмилосен крвав конфликт оставил бугарскиот студент Људмил Спасов кој со бугарската војска учествувал во борбите на Калиманското поле во Втората балканска војна. Подоцнежниот академик со сета горчина и презир зборувал за мрачното демонско лице на војната и сите ужаси што ги претрпеле војниците од обете спротиставени страни, а кои морале со ѕверска омраза да јуришаат еден кон друг и безмилосно да се убиваат само да се задоволат политичко-воените интереси на нивните тогашни елити. Според официјалните податоци во ова Брегалничка битка против Србија, Бугарија ја ангажирала 4- та армија ( 7 рилска дивизија, 9 туџанска дивизија, 3 дивизија и 2-та тракиска дивизија.). Србија ги ангажирала 1 и 3-та армија (175 000 војници, 62 артилериски батерии и 34 коњанички ескадрони). Битката започнала ноќта на 30 јуни а завршила на 31 јули 1913 година. Српската војска имала 16 200 загинати и ранети, а бугарската околу 25 000 војници.12

 

Војната завршила со склучувањето на Букурешкиот мировен договор од 10 август 1913 година. Овие области по распарчувањето на етногеографското ткиво на Македонија влегле во составот на Србија и како такви останале се до вклучувањето на Бугарија во Првата светска војна од 14 октомври 1915 година. Оваа територија влегла во составот на Штипскиот кој подоцна бил преименуван во Брегалнички округ.

 

По завршувањето на Втората балканска војна иако тука била воспоставена српска власт, подрачјето воопшто не било мирно. Во овој пограничен реон а и во другите делови на Македонија дејствувале четите на Тодор Александров и Александар Протогеров кои преземале најразлични акции против институциите на српската власт. Не можејќи да им се одмаздат на четниците, српската војска и жандармерија сиот бес го истурале врз обичниот народ. Тоа посебно се чувствувало во ова погранично подрачје.

 

Српските власти се обиделе да организираат и училишна активност, меѓутоа тоа одело многу тешко па речиси и невозможно. Една од активностите на четите на Организацијата била да се спречува регрутацијата на македонското население за служење во српската војска, а за тие што веќе биле во редовите на таа војска да се организира бегство. За реализација на таа задача тие формирале цела мрежа со пунктови за емиграција во Бугарија. Еден таков пункт бил отворен во селото Саса.

 

Ваквата непослушност и отпор против српската окупација предизвикале мерки на терор врз месното население.

 

Жандарите масакрирале 30 души фатени бегалци на границата и 3 присилно мобилизирани младинци од Луковица и ги закопале во долниот дел на Каменица во месноста “Јуруците”. Нивната гробница била откриена во 1986 година од градежните работници кои на тоа место копале темели за станбени згради. Во втората половина на август 1914 година, во селата од каменичкото подрачје, од српските потерџии биле тепани, затворени и убиени повеќе од 200 лица, помеѓу кои 122 дезертери од други места. Во тој поход низ Осоговските планини војниците и жандарите силувале повеќе жени и девојки.

 

6. А.Атанасовски Македонија во XIV век, 258-259

 

7. Македонска енциклопедија, книга 1, Скопје 2009, стр. 655

 

8. Љ.Лапе Одбрани текстови... 229

 

9. Списание Историја год. XXXIX Скопје 2003 број 1-2 стр. 51

 

10. Љубен Лапе “Одбрани текстови за историјата на македонскиот народ” ИИ дел, Скопје 1975, стр. 821

 

11. Ибид стр.821

 

 12. Македонска енциклопедија, книга 1... стр 232

 

*. Raport of the international commission to Inljuire into the Causes ,and Conduct of THE BALKAN WARS, WASHINGTON D.C 1914. Членови на Карнегиевата комисија која ги испитувала злосторствата од Балканските војни биле: д-р Јозеф Редлих (Австрија), барон Д'Естурел де Константин и Жјустен Годар (Франција), д-р Волтер Шјуклинг (Германија), Франсис Ј. Хрст и д-р Брејлфорд Х.Н (Велика Британија), проф. Павел Милјуков (Русија) и д-р Самуел Т. Детен (САД)

 

 

Неуспехот на византиската офанзива во времето на Маврикиј да ја отфрли огромната словенска маса отаде Дунав ја запечатила еднаш засекогаш судбината на Балканот. Навлегувањето на огромната маса словенски племиња на Балканскиот Полуостров од корен ја има изменето етничката слика на овие простори. Староседелското население и римските колонисти немале многу избор при соочувањето со словенската инвазија, бидејќи морале или да се асимилираат во огромната словенска маса или да се повлечат високо во планините кадешто се занимавале со сточарство. Оние најтврдокорните кои не можеле да се помират со новонастанатата ситуација се повлекувале кон големите утврдени градови на Византиската империја.

 

Во почетната фаза Словените од религиски аспект му останале верни на своето паганско учење. Верувале во ѕвездите, разни вампири и самовили, натприродни духови, принесувале жртви на сонцето и месечината и имале развиен политеизам. Христијанското учење во Македонија па и на овие простори се ширело мошне бавно и во повеќе етапи. Првите обиди да се наложи верата во Христос ја направиле токму староседелците. Втората етапа започнала со походите на византиските императори кои со себе воделе и христијански свештеници и мисионери. Меѓутоа без сомнение најголем успех постигнале словенските просветители Кирил и Методиј кои околу 855 година ја извеле Брегалничката мисија. Имено во “Солунската легенда” се вели дека Константин Филозоф дејствувал меѓу Словените на Брегалница и тоа во градот Равен. Притоа се споменува дека покрстил т.е конвертирал во христијанство 54.000 Словени а освен тоа им напишал и 35 букви со што ги поставил темелите на првата словенска азбука. Бидејќи и нашето подрачје е дел од Брегалничката област сосема е веројатно дека и словенските жители кои живееле на овие простори го примиле христијанството по византиски образец. Ова го потенцираме затоашто Брегалница претставувала важна административна територија во рамките на Византиската империја и тоа во нејзиниот горен тек ги опфаќала денешните територии на Пијанец и Малешевската котлина. Освен тоа тоа претставувало и гранична област кон средновековна Бугарија која во овој период била во засилен подем и имала територијални аспирации кон запад, па затоа се сметало дека со покрстувањето Византија би направила верни поданици и следбеници кои би се спротиставиле на походите на воинствените Бугари.

 

svKirilMetodij

 

Сл.1 Св. Кирил и Методиј

 

Понатамошната историска етапа на овие простори била поврзана со продорот на бугарските средновековни армии и воспоставувањето на бугарската воено-административна организација. Овие настани започнале во времето на канот Борис И (852-889) а зенитот бил постигнат во времето кога со бугарскиот престол владеел Симеон (893-927) најмоќниот владетел на средновековна Бугарија.

 

Со создавањето на средновековната македонска држава на чело со царот Самоил и неговите наследници Гаврил Радомир и Јован Владислав, овој крај бил вклучен во рамките на Самоиловата држава каде останал се до нејзиниот трагичен крај (1018). По пропаста на Самоиловата држава по барање на новоназначениот архиепископ Јован, Василиј ИИ му дал три грамоти во кои се определени правата на црковните феудалци од Охридската архиепископија на чело со самиот нејзин архиепископ. Така во I-та грамота од 1019 година меѓу другото стои напишано:

 

Епископот на Мородвиз да има во самиот Мородвиз и во Козјак, Славиште, Злетово, Луковица, Пијанец и Малешево 15 клирици и 15 парици1

 

Ова е првото споменување на селото Луковица во историските извори .

 

             По обновувањето на Второто бугарско царство (1187-1396) овие простори повторно влегле во составот на средновековна Бугарија. Ваквата состојба останала се до втората половина на XIII-от век кога српскиот крал Милутин (1282-1321) загосподарил со овие краеви. Податоци за овие историски настани наоѓаме во “ Биографијата на српските кралеви” напишана од српскиот патријарх Данило ИИ во која се вели : “ Кревајќи се со својата сила, Милутин тргнал кон државата од областите на грчкото царство кон околните предели, а тоа се овие што ќе ги кажам: најпрвин ги зеде двата полога со нивните градови и со областа, и славниот град Скопје, потоа Овче Поле и Злетово и Пијанец2

 

Во 1282 година била обновена рударската работа во старите римски рудници. Тогаш голем број Саси од Унгарија и Германија дошле во Македонија, вклучително и во овие предели и ја обновиле работата во олово-цинковите рудници. По Сасите останало името на денешното село Саса. Се менувале и пари, кај менувачите на пари наречени сарафи во денешната Сарафска маала која се наоѓа над денешниот современ рудник.

 

Панорама на Сарафска маала, село Саса

 

Сл. 2 Панорамски поглед кон Сарафската маала

 

Од тој временски период останале поголем број зборови кои ги користеле Сасите за разновидни алатки и предмети. Дел од откопаната руда првобитно се топела во Каменица која според народните преданија била поголема населба. Оваа област била под управа на крупниот феудалец протосевастократорот Хреља, а потоа со неа управувал деспотот Јован Оливер.

 

Првата половина на XIV-от век на Балканскиот Полуостров се случува нова констелација на политички план. Имено по завршувањето на граѓанската војна во Византија, новиот византиски император Андроник III согледувајќи го се поголемото зајакнување на српската држава склучил воена алијанса со Бугарија за заеднички напад на Србија.

 

Србија во тој момент не била спремна за војна на два фронта и се обидела да се смири со Бугарија, но тие обиди завршиле безуспешно. По неуспешните преговори Србија одлучила прво да тргне против Бугарија, чии војски пристигнале во долината на реката Струма и биле улогорени кај градот Земен во Македонија. Српската војска пристигнала и се улогорила на реката Каменча (денешната Каменичка река). 3

 

Српскиот крал Стефан Дечански сакајќи да добие во време бидејќи голем дел од армијата сеуште не била пристигната, решил да започне иницијатива за преговори кои не успеале. Откако армијата се собрала во овие краишта се упатила во пресрет на Бугарите каде на 28 јули 6828* (1330) на границата меѓу Пијанец, Ќустендилското поле и Каменица се одиграла познатата Велбуждска битка која завршила со катастрофален пораз на Бугарите, во која загинал и нивниот цар Михаил.

 

Оваа битка имала далекусежни последици за судбината на Македонија, затоашто ја зацврстила српската хегемонија на овие простори. Во понатамошниот временски период овие наши краеви влегле во составот на феудалните имоти на крупните феудалци Хреља а подоцна и деспотот Јован Оливер.

 

             Хреља бил крупен феудалец кој ја владеел територијата околу Струмица, Штип и Радовиш, и во периодот на осамостојувањето располагал со 1 000 војници и три баштински града што за средновековниот период претставувало значајна сила. По неговата смрт овие предели ги зазела српската војска а потоа со нив загосподарил еден друг крупен феудалец а тоа бил деспотот Јован Оливер. Тој спаѓал во редот на најкрупните феудалци во периодот на српското владеење. Јован Оливер бил богат феудалец. Тоа може да се заклучи по вестите на Јован Кантакузин за средбата помеѓу нив двајцата во 1342 година кога го примал со вооружена придружба од 2000 луѓе.

 

             Извор на богатството биле рудниците Злетово- Саса, што се наоѓале на територијата на неговиот имот, а во кои работеле прочуените средновековни рудари Саси. Покрај тоа Јован Оливер собирал приходи и од потчинетото население кое му доставувало: “соќе, перперак, пис, димнина, приплата, поклон царски, десеток од жито, вино како и * вскакаго десетка живаго* (овци, свињи, пчели). тревнина, наметак свински и овчи, приселица, псар, и герекар и позоб.4

 

             Последен директен спомен за Оливер имаме од крајот на 1354 година, кога во едно писмо на папата Инокентие ВИ тој повторно се среќава како еден од блиските феудалци на српскиот цар.

 

             Овие наши краеви во средновековните извори повторно се споменуваат во повелбата на српскиот цар Стефан Душан (1331-1355) со која тој му го потврдува наследството на властението на деспотот Оливер на Иванко Пробиштиповиќ. Повелбата завршува со зборовите : “ Во Христа бога верен Стефан, цар на Срби и Грци по заповед на господинот царот, кажа Жарко идејќи од Солун на Луковица, во месец мај на 28-от ден 1350 година”.5

 

             Во втората половина на XIV век овие краеви влегле во составот на кнежеството на Константин Дејановиќ. Во составот на ова држава влегувале: Штип, Стумица, Велбужд, Краиште, Врање, Прешево, Жеглигово, Злетово, Кочани, Пијанец, Малешево, Петрич, Мелник, Радовиш, Дојран, Боемија, Тиквеш и Велес, практично “цела Македонија источно од Вардар, вклучувајќи ги Мелник и Рила и допирала до близу Сер и скоро до Солун”.6

 

Во периодот на Дејанови продолжила да се експлоатира рудата во Осоговските планини, пред се во Кратово, Саса и Ќустендил. Рудниците биле државна сопственост. Дејанови имале силна и организирана војска. Издршката на војската била од богатите рудници. Главната ударна војска се состоела од наемници кои биле спремни да стапат во акција во секое време.

 

Втората половина на XIV век се карактеризаирала со политичка расцепканост на Балканот и Македонија. Оваа политичка расцепканост и неединство на балканските владетели ја искористиле Турците Османлии. По катастрофалниот пораз на Волкашин и Углеша Мрњавчевиќ во битката на реката Марица на 26 јуни 1371 година, Османлиите ја искористиле ситуацијата за навлегување во Македонија и тоа се одвивало во повеќе етапи.

 

Во 1386 година турскиот султан Мурат I лично се ангажирал на Балканот и тогаш нему му се потчинил Константин Дејанов, така што поголемиот дел од Источна Македонија паднал под врховна османлиска власт. Овој средновековен владетел немал друг избор бидејќи ако се спротиставел ризикувал да ја осети врз себе сета сила на османлискиот напад или да се најде во неблагопријатна положба кон своите соседи-вазали, на кои османлискиот сизеринитет им осигурувал привремено спокојство и дури можност за привремено проширување.

 

Но иако станал вазал Константин Дејанов се до 1389 година располагал со голема самостојност. Тој и понатаму останал врховен господар на својата земја и рудниците во својата држава. Под своја власт имал кнезови, кефалии, севаст и други великодостојници. Константин го задржал правото да подарува имоти. За внатрешната самостојност Константин му доставувал на Мурат годишен данок (џизие и харач), а во случај на потреба бил должен да учествува во војна со својата коњаница, како и во секое време непречено да ја пропушта османлиската армија низ сите територии кои ги управувал. При еден воен поход против влашкиот војвода Димитар Мирче, Константин Дејанов загинал на 17 мај 1395 година во бојот кај Ровине борејќи се на страната на турскиот султан Бајазит И Јилдирим (1389-1402). Неговата смрт означила дефинитивен крај на неговата држава. Имаме податоци дека во 1410-1413 година со државата која ја владеел управувал некој си војвода Јусуф, но за него не се знае многу, кој е и од каде бил.

 


 

1.Љубен Лапе Одбрани текстови за историјата на македонскиот народ И дел, Скопје 1975, стр. 71

 

2.Животи краљева и архиепископа српских, написао архиепископ Данило, издање ´. ДаничиÊ, Загреб 1866, 108-109

 

3.Атанасовски Александар Македонија во XIV век , докторат во ракопис одбранет на Филозофскиот факултет во Скопје 1999 год. стр. 45

 

4.Ибид стр. 139

 

5.Љубен Лапе Одбрани текстови...171, види и Одабрани споменици српског права, Београд 1926 год. стр. 150-152

Како резултат на погодните природно- географски услови и благопријатната клима, територијата на која се наоѓа општината Македонска Каменица била населена уште од праисторискиот период. На повеќе места се пронајдени археолошки остатоци од населението кое живеело на овие простори уште во неолитскиот период (10.000 -3.000 год. пр.н.е). Тоа се најразновидни камени оружја и орудија кои биле користени во секојдневниот живот за најразновидни потреби како за собирање храна и семиња во разновидни глинени садови, потоа најразновидни видови чеканчиња, секири и врвови од стрели и копја кои нашите предци ги користеле за лов и одбрана од диви животни во тие сурови времиња, па се до едноставни алатки за примитивна обработка на земјиштето. Интересно е да ги споменеме и неколкуте мали жртвеници, камени фигури на разни божества и тотеми кои служеле за сакрални цели на првобитните луѓе.

Од бронзениот период (1800 -1000 год.пр.н.е ) наодите се поретки, додека железниот период ( 1000- 300 год.пр.н.е) има поголем број наоди што е резултат не само на перманентната растечка населеност на месното население, но и подобрата општествена организираност и подобрувањето на орудијата за лов и земјоделска активност.

Од праисторискиот период останале зачувани и многубројни “тумби” или “могили” т.е мали земјени возвишенија во кои биле вршени погребувања а кои сеуште не се доволни систематски истражени, а во некои од нив биле вршени погребувања и во римскиот период. Така во атарот на селото Косевица на високата чука кај Паровското маало се среќаваат остатоци од едно римско градиште (бедем, керамика и ќерамиди ), а кај месноста Градиште до Косевичка река е евидентирана една мала римска некропола. Остатоци од римски населби се среќаваат и во атарот на селото Тодоровци кај Ѓурѓина ливада каде е пронајден бронзен меч кој датира од X-ти до VIII век пр.н.е и кој се чува во Археолошкиот музеј на Македонија во Скопје, како и на утоката на Моштичка во Камена река. На последниот локалитет на еден висок рид се зачувани многубројни остатоци од едно мало воено утврдување кое било наменето за одбрана на патот кој водел кон север во реонот на рудниците за олово и цинк.

Временскиот период на изградба на римските населби и воените утврдувања започнал во III-от век кога Римската империја започнала да се соочува со напади од северните варварски племиња, а завршил во VI-от век во време на владеењето на византискиот император Јустинијан I (527-565 ), кога инвазијата на Словените и го нанела решавачкиот удар на Римската , односно Византиската империја.

Најпознатиот локалитет од тој временски период се наоѓа на ридот “Калата” на утоката на Каменичка река во Брегалница на местото каде денес се простира вештачката акумулација “ Калиманци”. Таму се зачувани бројни остатоци од една голема населба, утврдена со три бедеми. Тие оградувале простор околу 30 до 80 метри, додека на источното подножје постоело подградие и некропола. Со археолошки ископувања на овој локалитет била откриена еднобродна црква која и припаѓа на доцната антика од VI-от век.

Eдна градска населба од доцноримскиот период била откриена во атарот на селото Саса. Друг значаен локалитет е пронајден во атарот на село Дулица кај месноста викана Бегов Даб, каде покрај другото била пронајдена една голема базилика од VI-от век со многу материјални остатоци (керамика, калони, капитоли и др.)